બુટભવાની માતાજીનો ઇતિહાસ
ભારતને “મંદિરોની ભૂમિ” કહેવામાં આવે છે, કારણ કે અહીં દરેક પ્રદેશમાં ભક્તિ, શક્તિ અને લોકસ્મૃતિ સાથે જોડાયેલા પવિત્ર સ્થાનો જોવા મળે છે. અંબાજી, હિંગલાજ, વૈષ્ણોદેવી જેવા શક્તિપીઠોની પરંપરામાં માતૃશક્તિને કરુણા, રક્ષણ અને સદ્માર્ગનું સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે. બુટભવાની માતાજીનું નામ પણ એવી જ અડગ શ્રદ્ધા અને આશીર્વાદની પરંપરા સાથે જોડાયેલું છે.
ભક્તો માટે બુટભવાની માતાજી માત્ર આરાધ્ય દેવી નથી, પરંતુ શક્તિ, કરુણા, રક્ષણ અને પરચાની જીવંત પરંપરા છે. ગુજરાતના અનેક સમાજોમાં માતાજી કુળદેવી તરીકે પૂજાય છે, અને અરણેજનું ધામ માતાજીના મુખ્ય શક્તિપીઠ તરીકે શ્રદ્ધાથી યાદ કરવામાં આવે છે.
પ્રાગટ્યની લોકકથા
લોકવાયકા મુજબ બુટભવાની માતાજી ચારણકુળમાં પ્રગટ થયેલું દિવ્ય માતૃશક્તિનું સ્વરૂપ છે. બાપલદેથા ચારણ અને દેવલબાના ગૃહમાં માતાજીનું પ્રાગટ્ય થયું હોવાની માન્યતા છે. માતાજી હિંગળાજ માતાના પરમ ભક્ત સ્વરૂપે યાદ થાય છે, અને માતૃશક્તિના આ સ્વરૂપને ભક્તો દુઃખહરણ કરનારી, મનોકામના પૂર્ણ કરનારી અને સદ્માર્ગ બતાવનારી દેવી તરીકે વંદે છે.
કેટલીક લોકપરંપરામાં માતાજીને ગીરપંથકના ચારણ કુટુંબ સાથે જોડવામાં આવે છે. કાનના બુટ જેવા નિશાનને કારણે માતાજી “બુટભવાની” નામથી પ્રસિદ્ધ થયા એવું પણ કહેવાય છે. ભક્તિગાથાઓમાં માતાજીનું સ્વરૂપ નિર્ભયતા, બ્રહ્મચર્ય, કરુણા અને રક્ષણનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
બહેનો અને દેવી પરંપરા
માતાજીની લોકકથામાં બલાડ માતાજી અને બહુચર માતાજીને તેમની બહેનો તરીકે માનવામાં આવે છે. આ ત્રણે દેવી સ્વરૂપો ચારણ પરંપરા, શક્તિ ઉપાસના અને હિંગળાજ માતાની ભક્તિ સાથે જોડાયેલા છે. બહુચર માતા ગુજરાતમાં વિશેષ પૂજાય છે, જ્યારે બલાડ માતાજી અને બુટભવાની માતાજીના નામ પણ અનેક કુળો અને ભક્તપરિવારોમાં શ્રદ્ધાથી લેવાય છે.
આ ભક્તિ પરંપરા માતૃશક્તિને માત્ર એક સ્થાનમાં બંધતી નથી. માતાજી જ્યાં ભક્તિ, સત્ય અને શરણાગતિ હોય ત્યાં હાજર છે એવી માન્યતા ભક્તોમાં જીવંત છે.
રોજકા ગામ અને મેરિયો ભૂવો
ધંધૂકા તાલુકાના રોજકા ગામ સાથે માતાજીની પ્રગટ ગાથા ખાસ કરીને જોડાયેલી છે. કહેવાય છે કે આશરે 250 વર્ષ પહેલાં મેરિયો ભૂવો માતાજીના પરમ ઉપાસક હતા. માતાજી તેમના આ ભક્ત સાથે પડદા પાછળથી વાત કરતાં, અને મેરિયો ભૂવો વારંવાર સાક્ષાત દર્શનની વિનંતી કરતા.
માતાજીએ તેમને ચેતવણી આપી કે સાક્ષાત સ્વરૂપે દર્શન આપું તો પણ તું મને ઓળખી નહીં શકે. તેમ છતાં ભૂવાએ આગ્રહ કર્યો. નવરાત્રી પહેલાં એક દિવસે મેરિયો ભૂવો પૂજાનો સામાન લેવા રોજકાથી ધંધૂકા બળદગાડું લઈને જતા હતા, ત્યારે માર્ગમાં માતાજી ડોશી જેવા ગરીબ વૃદ્ધ સ્વરૂપે આવી અને ગાડામાં બેસાડવાની વિનંતી કરી. ગાડું અભડાઈ જશે એવી ભીતિથી ભૂવાએ ના પાડી.
આ પ્રસંગનો અર્થ એવો સમજાવવામાં આવે છે કે ભક્તિ માત્ર પૂજા કે જપમાં નથી, પરંતુ દરેક જીવમાં માતાજીનું સ્વરૂપ માનવાની દયા અને સમાનતા પણ સાચી ભક્તિ છે. વૃદ્ધ સ્ત્રી સ્વરૂપે આવેલી માતાજીને ન ઓળખવાથી મેરિયા ભૂવાની પ્રથમ કસોટી અધૂરી રહી.
લોકવાયકા મુજબ સાંજે પરત ફરતી વખતે માતાજી યુવા સુંદરી સ્વરૂપે ફરી પ્રગટ થયા. તે સમયે પણ મેરિયા ભૂવાએ માતાજીના સત્ય સ્વરૂપને ન ઓળખતાં પોતાના વચન અને ભક્તિની કસોટી ગુમાવી. આ ગાથા ભક્તને શીખવે છે કે દેવી કોઈ પણ રૂપમાં આવી શકે છે, તેથી ભેદભાવ છોડીને દરેક પ્રત્યે માન અને સેવા ભાવ રાખવો જોઈએ. અંતે માતાજીએ રોજકા છોડીને અરણેજમાં નિવાસ ધારણ કર્યો અને મેરિયા ભૂવાને મુક્તિ આપી.
અરણેજ શક્તિપીઠ
બુટભવાની માતાજીનું મુખ્ય મંદિર અમદાવાદ જિલ્લાના ધોળકા તાલુકાના અરણેજ ગામે આવેલું છે. ધોળકાથી આશરે 25 કિ.મી. દૂર આવેલું આ ધામ ઐતિહાસિક, પ્રાચીન અને ભક્તિભાવથી ભરેલું સ્થાન છે. ચૈત્ર સુદ પૂનમે માતાજીની જન્મજયંતી ભવ્ય રીતે ઉજવાય છે અને દર પૂનમે મોટી સંખ્યામાં ભક્તો દર્શન માટે આવે છે.
અરણેજની લોકકથામાં કાળાભાઈ અને ધોળાભાઈ જેવા ઉપાસકોનો ઉલ્લેખ આવે છે. કહેવાય છે કે માતાજીએ સ્વપ્નમાં જણાવી વડના વૃક્ષ નીચે પોતાના સ્થાપનાનો સંકેત આપ્યો. ત્યારબાદ માતાજીની મૂર્તિ, ચોખા અને ચૂંદડી મળી આવ્યા અને ત્યાં માતાજીનું સ્થાપન કરવામાં આવ્યું.
અરણેજ ધામ સાથે અનેક નાત અને સમાજોના ભક્તો જોડાયેલા છે. સોની, દરજી, બ્રાહ્મણ, વાણિયા, પટેલ, કારડિયા, રાજપૂત, દરબાર, પંચાલ, સુથાર, વાળંદ, ભરવાડ અને અન્ય સમાજોમાં માતાજી કુળદેવી તરીકે માનવામાં આવે છે.
અરણેજની રેલવે ગાથા
અરણેજ માતાજી સાથે જોડાયેલી સૌથી જાણીતી ગાથાઓમાં રેલવેનો પરચો ખાસ ગણાય છે. કહેવાય છે કે અંગ્રેજ શાસનકાળમાં અમદાવાદ-ભાવનગર રેલવે લાઇનનું કામ ચાલતું હતું. જ્યારે લાઇન માતાજીના સ્થાનની આસપાસથી પસાર કરવાનું કામ થયું, ત્યારે પાટા વારંવાર વેરવિખેર થઈ જતા અથવા કામ આગળ વધી શકતું નહોતું.
ગામલોકોના કહેવા પ્રમાણે જ્યારે સવા રૂપિયો, નાળિયેર અને ચૂંદડી માતાજીને અર્પણ કરવામાં આવ્યા, ત્યારબાદ રેલવે કામ આગળ વધ્યું. આ માન્યતા આજે પણ એટલી જીવંત છે કે અરણેજ વિસ્તારમાંથી ટ્રેન પસાર થાય ત્યારે હોન વગાડીને માતાજીને વંદન કરે છે એવું ભક્તો કહે છે. સરકાર તરફથી વર્ષાસન મળતું હોવાની પરંપરાનો ઉલ્લેખ પણ લોકવાણીમાં થાય છે.
ઉપાસના અને મેળા
અરણેજ ધામમાં માતાજીની આરતી, પૂનમના દર્શન, નવરાત્રીની ઉપાસના અને ચૈત્ર સુદ પૂનમનો મેળો વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. ભક્તો માતાજીના ચરણોમાં સુખ, સંતાન, આરોગ્ય, ધંધો, પરિવારની શાંતિ અને મનોબળ માટે પ્રાર્થના કરે છે.
માતાજીની ગાથા ભક્તને એક સાવ સરળ પાઠ આપે છે: દેવી દરેક રૂપમાં આવી શકે છે. ગરીબ, વૃદ્ધ, અજાણી વ્યક્તિ કે સહાય માંગનારના રૂપમાં પણ દિવ્યતા હોઈ શકે છે. તેથી ભક્તિ સાથે દયા, સમાનતા અને માનવીય સેવા પણ માતાજીની સાચી આરાધના છે.
માતાજીના શ્લોક અને અર્થ
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥
અર્થ: જે દેવી દરેક જીવમાં શક્તિરૂપે સ્થિત છે, એવી માતાને વારંવાર નમન.
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
અર્થ: હે સર્વ મંગળ આપનારી માતા, હે કલ્યાણકારી દેવી, આપ શરણાગતોને આશ્રય આપો છો; આપને નમન.
जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी ।
दुर्गा क्षमा शिवा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते ॥
અર્થ: વિજય, મંગલ, શક્તિ, ક્ષમા અને રક્ષણના અનેક સ્વરૂપ ધરાવતી માતાને ભક્તિપૂર્વક વંદન.
ગુજરાતી દુહા
રામપરડાના મઢમાં, દીવો શ્રદ્ધાનો પ્રગટે;
બુટભવાની માતાના આશીર્વાદે, કુળનું કલ્યાણ થાય.
માડી તારો ઓટલો, ભક્ત હૈયે વિશ્વાસ;
દુઃખના વાદળ દૂર થાય, મળે શક્તિનો પ્રકાશ.
વતન, વંશ અને માતૃશક્તિ, ત્રણેય એક જ થામ;
બુટભવાની નામ લેતા, શાંત થાય મનધામ.